Kategoryzacja – nazywanie i postrzeganie obiektów przez małe dzieci

Kategoryzacja najprościej można wytłumaczyć, jako kluczową umiejętność stanowiącą podstawę do tworzenia i rozumienia wypowiedzi przez dziecko.

Jak wiadomo mowa jest podstawową czynnością, która umożliwia porozumiewanie się z innymi ludźmi. To dzięki niej możemy przekazywać nasze myśli, informować o naszych spostrzeżeniach, potrzebach, ale to właśnie umiejętność kategoryzowania pozwala nam „szufladkować” poznane, usłyszane wiadomości.


Dziecko od czasu przyjścia na świat uczy się jak rozumieć komunikaty przekazywane przez osoby z otoczenia. Małe dzieci, są zdolne do rozumienia o wiele więcej komunikatów, niż nam się wydaje. Bardzo istotnym elementem w rozumieniu języka przez dziecko jest moment, kiedy uświadamia ono sobie, że dane słowo niesie ze sobą jakieś znacznie, zaczyna orientować się, że słowo mama to osoba, która pochyla się nad moim łóżeczkiem, że am am to chwila, w której otrzymuję coś do jedzenia.
Kiedy dziecko upora się z nadawaniem nazw znanym obiektom (na początku za pomocą echolalii, onomatopei), napotyka na swojej drodze kolejna trudność związaną z odnoszeniem słowa do klasy obiektów. Małe dziecko nie ma jeszcze na tyle rozwiniętego słownika, aby bezbłędnie klasyfikować przedmioty. Zachodzi wtedy tzw. zjawisko zawężania i rozciągania znaczeń. Takie postrzeganie i nazywanie obiektów przez dzieci wynika z tego, iż wiążą one słowa z najbardziej charakterystycznymi cechami tych obiektów . Proces rozwijania się umiejętności kategoryzacji jest długotrwały, a jego granice nie są precyzyjnie ustalone. Nawet już trzymiesięczne dzieci potrafią wiązać nazwy kategorii z obiektami. Starsze dzieci do kategoryzowania używają nie tylko rzeczowników, ale również czasowników i przymiotników. Badania wykazują, że w okresie średniego dzieciństwa dzieci poprawnie używają rzeczowników do określania nazw obiektów, czasowników do nazywania czynności oraz przymiotników do określania tego, jaki obiekt jest.

Dzieci początkowo dokonują globalnego porównania rzeczy ze względu na wygląd danego przedmiotu, następnie ze względu na kolor, na samym końcu zwracają uwagę na kształt. Funkcja oraz rodzaj danego przedmiotu pojawia się najpóźniej.

Podsumowując umiejętność kategoryzacji jest w pewnym sensie odbiciem naszej inteligencji. To właśnie prawidłowe klasyfikowanie przedmiotów pozwala na szybką interpretację znaczenia danego słowa właśnie przez odniesienie jej do odpowiedniej kategorii. Dzięki temu procesowi zdajemy sobie sprawę, że kiedy rozmówca informuje nas o tym, że w supermarkecie kupił troszkę złotych myśli, wiemy że jest to przenośnia. Dlaczego? Bo w naszym mózgu otwierają się pewne „szuflady”, w których zakodowane są określone słowa na przykład supermarket: miejsce zakupów, duży sklep, gdzie można kupić coś fizycznie istniejącego natomiast złote myśli: pewne sentencje w naszym umyśle, myśli przelotne, których nie można kupić. To właśnie dobrze rozwinięta umiejętność kategoryzowania pozwala nam dobrze zrozumieć intencję rozmówcy, ale także umożliwia poprawne zakodowanie wiadomości zwrotnej.


Kiedy ćwiczyć umiejętność kategoryzowania?

Wiek Umiejętność dziecka Relacje z innymi funkcjami
Umiejętności 2 latka Kategoryzuje według kolorów Przygotowanie do czytania
Pierwsza połowa 3 r.ż Kategoryzuje według wielkości Przygotowanie do uczenia się form gramatycznych
Druga połowa 3 r.ż Kategoryzuje według kształtu Przygotowanie do uczenia się ortografii
Od 4 do 5 r.ż Kategoryzuje według zmiennej reguły (kolor, kształt, wielkość)

 

 

 

Dokonuje kategoryzacji tematycznej prostych kategorii: owoce, warzywa, ubrania, zabawki

Umiejętność klasyfikowania zjawisk otaczającej rzeczywistości

 

 

Ogólna ekspresja werbalna związana z umiejętnością porządkowania świata

Od 5 do 6 r.ż Dokonuje kategoryzacji tematycznej, rozdzielając obrazki Rozwijanie i kształtowanie umiejętności uogólniania, myślenia przez analogię

Przykłady ćwiczeń:

  1. Kategoryzowanie ze względu na wielkość:
  • kładziemy przed dzieckiem dwa pluszaki różnej wielkości. Pytamy go: który miś jest większy? Wraz z rozwojem umiejętności zwiększamy liczę elementów. Potem można wykorzystać obrazki.
  1. Kategoryzowanie ze względu na kolor:
  • rozkładamy przed dzieckiem kolorowe kartki, a do woreczka wrzucamy kolorowe guziki, klocki itp. Zadaniem dziecka jest wylosować jeden element i położyć go na kartce tego samego koloru.
  1. Kategoryzacja tematyczna:
  • rozkładamy przed dzieckiem najpierw 2 kartki. Dajemy dziecku kolorowe gazety oraz klej. Mówimy dziecku, aby w tej gazecie znalazł wszystkie owoce i przykleił na pierwsza kartę, a na drugą wszystkie warzywa. Wraz z rozwojem umiejętności kategoryzacji zwiększamy ilość elementów i kategorii.
  1. Wykluczanie z kategorii:
  • ćwiczenia rozpoczynamy na elementach, które dziecko może dotknąć i obejrzeć. Dopiero później przechodzimy do obrazków. Kładziemy przed dzieckiem jabłko, banan oraz marchewkę. Prosimy aby dziecko pokazało element niepasujący. Trudniejszą alternatywą jest wykluczanie ze względu na kolor. Kładziemy pomidora, truskawkę oraz ogórka i zadajemy to samo pytanie: co tu nie pasuje?
  1. Uzupełnienie zbiorów tematycznych:
  • układamy przed dzieckiem pomarańcza oraz cytrynę. Nad tymi produktami kładziemy truskawkę, pietruszkę, marchewkę. Pytamy dziecko, co najbardziej pasuje do elementów, które leżą przed tobą?
  1. Pojęcia o niskim poziomie konkretności – abstrakcyjne:
  • wykorzystanie do tego celu gier planszowych, obrazków zawierających różne miny, które pozwolą dziecku różnicować stany emocjonalne. Nauczyciel pokazuje dzieciom dany wyraz twarzy np. smutną minę. Prosi, aby dziecko pokazało podobny grymas. Następnie nauczyciel może przejść do omówienia danego stanu emocjonalnego np. kiedy jesteśmy smutni, co się musi wydarzyć? To pozwoli dziecku na stopniowe przechodzenia od myślenia konkretno-obrazowego do myślenia abstrakcyjnego,
  • pomocne w rozwoju pojęć o niskim poziomie konkretności mogą być bajki,     w których występuje komponent emocjonalny. Osoba prowadząca terapie czyta dziecku wybraną przez niego bajkę, następnie wspólnie omawiają emocje, uczucia, które pojawiły się na przykład u głównego bohatera. Dla lepszego zobrazowania danego stanu dziecko może zilustrować dane uczucie, wyraz twarzy.
  • w przypadku pojęć o niskim poziomie konkretności: sztuki, bardzo pomocne mogą być wizyty w muzeum, ale także oglądanie wraz z dzieckiem albumów, ilustrowanych książeczek. Za każdym razem należy podkreślać, że jest to pewien rodzaj sztuki. Należy także pytać dziecko, czy mu się to podoba?, jakie wzbudziło u niego to emocje?. Takie rozmowy pomogą dziecku w uogólnianiu, a także  w wyodrębnianiu pewnych związ­ków i zależności, które prowadzą do systematyzowania zdobywanej przez nie wiedzy, a tym samym mogą być zaczątkiem do częstszej aktywizacji pojęć abstrakcyjnych.

Wraz z rozwojem umiejętności kategoryzowania zwiększamy liczbę elementów oraz ilość cech, według których dokonujemy klasyfikacji.

mhphilosophy
Marti Halezino
Przeczytaj również

Weź udział w dyskusji

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

↓